Na dina ebe xele jibatiyo çerexina. Jibatiya juye ki sebeta zone ke yene qırkerdeane. Her roca newe, zone mıslete kıckeko tenena rew bene wind. Qanada ra nuştox Mark Abley, zone ke hatam nıka biye wind, ino sero zaf guriya, xele karkerd. Watena Abley awa ke, hatam nıka dinade şeş hazar tene zoni amaybi qesekerdene. Ni zono ra xele tene, bi wind şi. Xele tene cıla merdenedere; ni zono, teyna di hire ison zonene, qesekene.

Mıslete Urız ra David Crystal ki na qısaweta mare şahiden keno. Sera 1999 (Hazar u new sew u neway u new) de ju kıtab nuşt. Name ni kıtab, ‘‘Merdena Zono’’ bi. Crystal ucade niya wano: ‘‘Her dı heftede ju zon yeno merdene’’. Ma cor watbi ke ‘‘dinade şeş hazar tene zoni amaybe qesekerdene’’. Heni aseno qe peyniya ni seway sere de lete ni zono bene wind.

Şahide mau hiren Alexander Von Humboldt bo. Nu mormek mıslete Alman ra bi. Kare xu ki coxrafya biye. Humboldt zaf feteliya, xele ca di. Ewro ra dı seway u sere raver, u welato ke ma nıka cıra wame Venezuella, ucade şiyo ju dewe. Na dewe nijdiye çeme Orinoco biya: Dewa Maypures. Uca raşta ju papaxan amo. Feke papaxan qe newındeno, qesekeno. Humboldt dewijo ra perskeno: ‘‘Nu papaxan sawano?’’ Dewij wane ke, ‘‘ma ki tawa nezone me, nu papaxan zone qebila Atures’o qesekeno. İno ra qe kes nemend, pero merd şi.’’

Nu virkerdiş gosane ison ra, desto wırende ze ju ciroke yeno, ama heni niyo. Nu qulo henono ke gonya ison keno husk! Huynayişe ison nemede verdano. Sekene bıkere, çıme sıma gıran gıran bene pır. Riye sımade tal be tırs kuyno teorte ra.

Mıntıqa Qefqes de zaf mısleti este. Zone ke uca amene qesekerdene, rew ra nawer behesab bi. Nıka, qe ki hin niyo! Xele zon gıran gıran bi wind şi. Ibıhça, ni zono ra wa. Ju cenıka kokıme biye, ni zoni teyna aye besekerdene qesebıkero. Na kokıme 1992 de merde. Zone Ibıhça bi wind şi. Mıntıqa gole Hazar de ju zono bin bi: Toharca. U ki çino nıka! Waxtane wırenode, ısonone ucay ebe ni zon nuştene. Zone mıslete Timoro (Avustralya) ‘Mati Ke’, key bi wind kam zoneno? Zone ke bi wind şi, ino sero ma şikime tenena qese derg bıkime. Eke name ni zono ju dıma bınuştime, pelge ju kıtab senık yene.

Zone ke xona weşenê, ino ra zafi tene, peyniya rayede wındene. Zone henen este ke ino nıka, di hire isan qesekene. Bat, Udi, Kryts, Khinalug, Budukh, Hinukh, Archi, Hunzib, Svan... Ni pero zone mıntıqa Qefqes ye. Zone Lazo ki bıne kardidero. Hatam serene peyniyo, Laze ke Tırkiye’de weşene, xebera ino zonane xora çine biye. Rojawan de cutır ke xele zoni bıne nire İngilizi dere, zone Asya u Qesqeso ki bıne nire Urızi dere. İye ke zonone Mingrel, Abkhaz, Abaza, Rojawan Adıge qesekene xele mıslete. Gence nı mısleto, zone Urız qesekerdene de tenena heweskare.

Qese ke ma hatam ita nuşt, çı musnene ma: Merdene, teyna raya zone ma sero ninişta ro. Xele zon, biwind ra şi, xele zoni ki cankestere. Hatam vızer, merdene amaybi niştbi qırtıka zone ma ki. Nıka sa bime ke, Kırmanciye, merdene vere çebere xora tereqıta!

Ez heni guman kon ke, endi Kırmanciye re merdene çina. Sıma ki dest berzere zone xu; qesebıkere, bıwanere, bınusnere, bımusnere... Qese, sanıqe, kılame qe biye wind, biare xu wira, mare bırusnere.

Xuwira mekere: Zu qese xuvira ardene, zone ma ra düri bena merdenê!

(17. 03. 2009)